U bent hier: Home / Onderzoek / Onderwijs en Levenslang Leren

Onderwijs en Levenslang Leren

 

Onderwijs en levenslang leren is sinds het ontstaan van HIVA één van de speerpunten van het onderzoek. Het probleem van sociale ongelijkheid loopt als een rode draad door het onderzoek en kenmerkend is de aandacht voor kansengroepen, zoals laaggeschoolden en mensen met een migratieachtergrond.

Thematisch reikt het onderzoek van de vóórschoolse periode tot de overgang tussen onderwijs en arbeidsmarkt, de doorstroming naar het hoger onderwijs, de participatie aan en het rendement van het levenslang en levensbreed leren, cultuureducatie, sociaal-cultureel werk, educatie en globalisering, en educatie in ontwikkelingslanden. Deze thema’s worden belicht vanuit diverse disciplines (psychologie, pedagogiek, sociologie, economie, interculturele wetenschappen). De opdrachtgevers variëren van lokale overheden tot buitenlandse overheden en internationale organisaties.

Het onderzoek is zowel fundamenteel als praktijk- en beleidsgericht en combineert kwalitatieve en kwantitatieve methoden.

STATISTISCHE ANALYSES VAN SOCIALE ONGELIJKHEID IN HET VLAAMSE ONDERWIJS

Steven Groenez | Ides Nicaise

De draagwijdte van de ongelijke onderwijskansen in Vlaanderen werd o.a. statistisch aangetoond in ‘Gezin en school’ (Van de Velde e.a., 1996) en het ‘Cijferboek sociale ongelijkheid in het Vlaamse onderwijs’ (Groenez e.a., 2003). Ook de ongekwalificeerde uitstroom (Douterlungne e.a., 2000) en segregatie (Groenez, 2011) vormen belangrijke deelthema’s in dit spoor.

 

FUNDAMENTEEL ONDERZOEK NAAR DE REPRODUCTIEMECHANISMEN VAN ONGELIJKHEID IN HET ONDERWIJS

Ides Nicaise | Steven Groenez

Na de omvattende literatuurstudie van Dewaele (1982) volgden o.a. het doctoraat ‘Poverty and human capital’ van Nicaise (1996), ‘De school van de ongelijkheid’ (Hirtt, Nicaise & De Zutter, 2007), en de lopende doctoraatsprojecten van Groenez (Beyond meritocracy), Wouters (segregatiemechanismen) en Lavrijsen (systeemkenmerken van het Vlaams onderwijs in internationaal vergelijkend perspectief).

DE POSITIE VAN LEERLINGEN MET EEN MIGRATIE-ACHTERGROND IN HET VLAAMSE ONDERWIJS

Steven Groenez | Ides Nicaise

In de tweede helft van de jaren ’80 werd binnen HIVA de onderzoekscel WEDEM opgericht, voorloper van het huidige Steunpunt Diversiteit en Leren en het huidige Centrum voor Taal en Onderwijs. Recenter nam de onderzoeksgroep deel aan een paar grotere onderzoeksprojecten i.v.m. de verklaring en effecten van etnisch-culturele segregatie tussen scholen (Agirdag e.a., Segregatie in het basisonderwijs, 2012) en de onderwijsloopbanen van migrantenjongeren in het secundair onderwijs (Oprit 14).

Daarnaast wordt ook de rol van levensbeschouwing op de interculturele relaties binnen scholen bestudeerd (zie o.a. het REMC-project: Smyth e.a., Religious education in a multicultural context, 2013; Juchtmans & Nicaise, Kleur in mijn klas, 2014).

EVALUATIES VAN HET ONDERWIJSBELEID TEN GUNSTE VAN KANSENGROEPEN

Steven Groenez | Ides Nicaise | Katleen De Rick

In de jaren negentig was HIVA betrokken bij evaluaties van het doelgroepenbeleid zoals het onderwijsvoorrangsbeleid voor migrantenjongeren en de zorgverbreding, De onderzoeksgroep onderwijs en levenslang en -breed leren maakt deel uit van het Steunpunt Studie- en Schoolloopbanen, waarbinnen HIVA specifiek de problematiek van de sociale ongelijkheid bestudeert met behulp van longitudinale datasets. Eén van de opdrachten binnen het Steunpunt betreft de evaluatie van het GOK-beleid (GOK = gelijke onderwijskansen). Hierrond is ook een doctoraat in voorbereiding (Poesen-Vandeputte, Evaluatie van het GOK-beleid in het basisonderwijs).

ONDERSTEUNING VAN HET (LOKALE) GOK-BELEID

Steven Groenez | Ides Nicaise

In het kader van het GOK-decreet hebben heel wat Lokale Overleg Platforms reeds een beroep gedaan op HIVA voor gerichte onderzoeksprojecten en advies (omgevingsanalyse, verkenning van drop-out en time-out problematiek, strategieën voor desegregatie). In het kader van het ‘School+’ platform  worden publicaties, vorming en advies aangeboden aan allerlei onderwijsactoren die zich willen inspannen voor meer gelijke onderwijskansen, ook aan de andere kant van de taalgrens (zie vooral Nicaise & Desmedt, Gelijke kansen op school: het kan!, 2008; alsook Poesen-Vandeputte & Nicaise (red.), Tien jaar GOK-decreet, 2012).

ONDERWIJSINNOVATIES TEN BATE VAN SOCIAAL ACHTERGESTELDE DOELGROEPEN

Steven Groenez | Ides Nicaise | Katleen De Rick

De leerplichtverlenging van 1983 was ongetwijfeld één van de belangrijkste maatregelen in het democratiseringsbeleid van de voorbij decennia. Tweemaal werd HIVA betrokken bij evaluaties daarvan (Douterlungne e.a., 1997; Nicaise & De Rick, 2004); tegelijk werd de problematiek van het spijbelen (Douterlungne, Dag School!, 1994) en de ongekwalificeerde uitstroom (Douterlungne e.a., Ongekwalificeerd: zonder paspoort?, 2001) bestudeerd en werden beleidsadviezen voor een omvattende aanpak geformuleerd. Talloze rapporten ondersteunden de ontwikkeling van pedagogische vernieuwingen (vernieuwd beroepsonderwijs, DBSO, alternerend leren, brugprojecten, voortrajecten, modulair onderwijs, brede school, verbetering leerklimaat, werkplekleren, hervorming van het secundair onderwijs…) van bij de conceptie tot bij de mainstreaming (zie o.a. De Rick e.a., ‘Naar een positiever leerklimaat in Vlaanderen’, 2004; Pelleriaux e.a., ‘Evaluatie van het experiment modularisering in het secundair onderwijs’, 2005; De Rick & Leens, ‘Het voltijds engagement in het deeltijds beroepsonderwijs’, 2008; Nicaise e.a., Het onderwijsdebat: waarom de hervorming van het secundair broodnodig is, 2014).

Recenter werd ook ingezoomd op het basisonderwijs (zie o.a. Juchtmans e.a., Samen tot aan de meet: alternatieven voor zittenblijven, 2011) en op de voorschoolse educatie (Eeman e.a., Evaluatieonderzoek. Preventieprojecten in de familiale context ondersteund door het Fonds van bpost voor Alfabetisering, 2012; en het (lopende) Europese CARE-project).

Op internationaal niveau heeft HIVA een stevige reputatie verworven in dit onderzoeks-domein, o.a. met ‘The right to learn’ (Nicaise ed., 2000) en ‘Une école réellement juste pour tous!’ (Nicaise e.a., 2010). Er werd meegewerkt aan enkele OESO-studies (thematic reviews ‘Equity in education’, ‘Higher education’). Ook in diverse andere Europese onderzoeksnetwerken rond onderwijsinnovaties voor vroege schoolverlaters hadden we een inbreng (Schreier e.a., Inclusive modules, 2011).

ECONOMISCHE ASPECTEN VAN ONDERWIJS

Steven Groenez | Ides Nicaise

Dankzij zijn multidisciplinaire samenstelling is HIVA één van de zeldzame centra waar onderwijseconomisch onderzoek uitgevoerd wordt. Dit uit zich o.a. in een lange traditie inzake:

  • meting van studiekosten (zie o.a. de rapporten van Bollens e.a. in de periode 1999-2001, en recenter onderzoek van Groenez e.a. voor het Deeltijds Kunstonderwijs en het volwassenenonderwijs);
  • studietoelagen en alternatieve instrumenten van studiefinanciering (Nicaise e.a., 1987; 1989; 1991; 2002);
  • de capaciteitsproblematiek in het leerplichtonderwijs (Groenez & Surkin, 2014);
  • budgettaire kosten van onderwijs (Eloy & Nicaise, 1994) en kostenprofielen van scholen (Debrabander e.a., 1992);
  • financiering van scholen vanuit een onderwijsvoorrangsperspectief (Bollens e.a., ‘Zorgverbreding in het basis- en secundair onderwijs. Een zoektocht naar financieringscriteria’, 1998). De onderzoeksgroep droeg ook bij aan de voorbereiding van het decreet van 2008 op de financiering van het leerplichtonderwijs. Thans loopt onderzoek naar de aanwending van de werkingsmiddelen in het kader van dit financieringsdecreet;
  • het rendement van onderwijs (Nicaise, Poverty and human capital, 1996; Groenez e.a., De opbrengstvoet van investeringen in het hoger onderwijs, 2010).
DE OVERGANG VAN SCHOOL NAAR WERK EN DE AANSLUITING ONDERWIJS-ARBEIDSMARKT

Katleen De Rick

De onderzoeksgroep bestudeert al sinds de jaren ’80 thema’s zoals de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt en het alternerend leren voor jongeren (Dewaele e.a., Tussen school- en werkbank, 1985). We namen later deel aan het SONAR-project (later ondergebracht in het Steunpunt Studie- en Schoolloopbanen), waarin meerdere opeenvolgende cohorten jongeren worden gevolgd doorheen hun overstap van school naar arbeidsmarkt (Van Trier e.a., 1998-2005-2010; Knipprath & De Rick, 2010 e.v.). Dit onderzoek levert inzichten i.f.v. fundamentele beleidsvragen zoals de bestrijding van de jeugdwerkloosheid en de optimalisering van de studie-oriëntering en navorming van jongeren (zie o.a. het lopende onderzoek STEM@school over de versterking van het technische en wetenschappelijke curriculum in het secundair onderwijs). Opnieuw wordt voorrang gegeven aan de meer kwetsbare groepen onder de jongeren (TSO/BSO/DBSO/BuSO en ongekwalificeerde uitstromers).

(ON)GELIJKE KANSEN IN HET LEVENSLANG EN -BREED LEREN

Ides Nicaise | Katleen De Rick

Niet alleen de louter arbeidsmarktgerichte opleidingen (bij VDAB, Syntra, sectorfondsen enz.), maar ook het volwassenenonderwijs, de basiseducatie en het sociaal-cultureel vormingswerk zijn regelmatig het voorwerp van HIVA-onderzoek. Het onderzoek ‘Vlaanderen leert’ (Struyven, Debrabander e.a., 1991) vormde een mijlpaal in dit opzicht. In 2003 werkte HIVA het (tot dusver enige) Jaarboek ‘Levenslang en levensbreed leren in Vlaanderen’ uit. Internationaal speelde HIVA een belangrijke rol in een grootschalig Europees onderzoek naar levenslang en -breed leren in de EU (‘LLL 2010’), met nadruk op de rol van het leren voor achtergestelde doelgroepen (Riddell e.a., 2012; Boeren e.a., 2009-2010-2011, Vermeersch & De Rick, 2008, Vermeersch & Vandenbroucke, 2009).

Laaggeletterden en laaggeschoolden staan in deze onderzoekslijn centraal, niet alleen in specifieke studies (Vanhoren e.a., 2004, Trajectbenadering voor laaggeletterden in Vlaanderen; Vermeersch & Vandenbroucke, Het leren zoals het is, 2010) maar ook in het meer algemeen onderzoek over de volwasseneneducatie. De competentiebenadering doet uiteraard in de volwasseneneducatie haar intrede, samen met de flexibilisering van leertrajecten en combinaties van leerervaringen in verschillende contexten (initieel onderwijs, volwasseneducatie, werkplekleren). We onderzoeken in welke mate dit extra-kansen biedt aan vroege schoolverlaters.

Innovaties in de volwasseneneducatie zoals erkenning van elders verworven competenties en kwalificaties, modularisering, ontwikkeling van het ‘tertiair’ en ‘secundair-na-secundair’ onderwijs, loopbaancoaching enz. worden mede vanuit dit perspectief op de voet gevolgd. Diverse onderzoeken zijn toegespitst op de sociaal-culturele sector en haar doelgroepgericht aanbod (cf. infra).

SOCIAAL-CULTUREEL WERK EN CULTUUREDUCATIE

Na het pionierswerk van Klykens e.a. in de jaren ’80 en de publicatie ‘Arbeiderscultuur en -vorming’ (HIVA-Centravoc, 1990) verdween het sociaal-cultureel werk met volwassenen en jongeren een tijdlang van de HIVA-radar. Het werd recent opnieuw aangeboord in verschillende publicaties over non-formele volwasseneneducatie (Vanwing e.a., Evoluties en kenmerken van niet-formele educatie, 2008; Vermeersch & Vandenbroucke, Het deelnemers- en participatieprofiel van participanten aan het sociaal-cultureel volwassenenwerk, 2010) en onderzoek over de participatie van OCMW-cliënten aan sociale, culturele en sportieve activiteiten (Vermeersch e.a., 2011).

Ook kunst- en cultuureducatie binnen en buiten het formele leerplichtonderwijs (Vermeersch & Vandenbroucke, Veldtekening cultuureducatie, 2011; De Backer e.a. ComACE, 2011; zie ook het lopende onderzoek ‘Cultuur in de spiegel’) en het deeltijds kunstonderwijs (Vermeersch e.a., Wie speelt de eerste viool?, 2011) worden onderzocht.

GLOBALISERING EN ONDERWIJS; EDUCATIE EN ONTWIKKELING

Ides Nicaise

Dit thema heeft twee aspecten: enerzijds wordt onderwijs een hefboom voor sociaal-economische ontwikkeling in de Derde Wereld (zie o.a. de Millenniumdoelstellingen inzake onderwijs en levenslang leren, het ‘Global Partnership for Education’, enz.); we willen met ons onderzoek bijdragen tot de evaluatie en sturing van dit beleid. Anderzijds grijpt de globalisering zelf sterk in op het onderwijs zelf – vooral in het beroepsgerichte en het hoger onderwijs, en de volwasseneneducatie. Internationalisering van onderwijs en beroepsopleiding gaat gepaard met liberalisering en vermarkting, wat positieve en negatieve gevolgen kan hebben op sociaal vlak. Ook de globalisering van arbeidsmarkten stelt uitdagingen aan de educatiesector (zo evalueerde HIVA o.a. het Vlaamse inburgeringsbeleid). Tegelijk stelt de onderzoeksgroep (Hoornaert, Nicaise e.a.) zijn know-how ter beschikking aan studenten uit de Derde Wereld (alle continenten) en aan onderwijsprojecten in ontwikkelingslanden (Thailand, Vietnam, Congo, Zambia, Uganda, Gambia). We nemen deel aan het Educaid, een Belgisch overlegplatform voor onderwijs in ontwikkelingslanden.

 

Top